Przetwory z roślin leczniczych

[Irbis]

Przetwory z roślin leczniczych
Proste przetwory z ziół możemy przygotować w domowych warunkach — wg
podanych niżej ogólnych przepisów — przy czym w celu uzyskania produktów
pełnowartościowych należy przestrzegać podstawowych zasad dotyczących jakości ziół.
Zaleca się korzystanie tylko z ziół łagodnie działających (bez przeciwwskazań) ze
względu na brak możliwości określenia zawartości składników silnie aktywnych, a tym
samym ustalenia ich właściwego dawkowania.
Przystępując do robienia przetworów, zioła należy rozdrobnić, gdyż duże kawałki
surowców (np. korzeni) wymagają dłuższego czasu ekstrakcji, co z kolei może
doprowadzić do rozkładu związków działających.
Do najprostszych postaci leków należą: napary, odwary, nalewki, syropy, soki i
okłady.
Dla ułatwienia podaje przybliżony ciężar surowca, mieszczącego się na łyżce lub
łyżeczce.

Łyżeczka do herbaty rozdrobnionych:
kwiatów 1,0 g
liści 1,5 g
ziół 1,5—4,0 g
korzeni, nasion i owoców ok. 4,0—5,0 g

Łyżka stołowa rozdrobnionych:
kwiatów lub liści 3,0—4,5 g
ziół 4,5—8,0 g
korzeni, nasion i owoców 9,0—12,0 g

Istnieją ponadto inne przetwory przygotowywane przez personel fachowy. Głównie
są to wyciągi roślinne, nalewki alkoholowe otrzymywane z surowców świeżych i
wysuszonych. Nalewki dla dzieci w warunkach domowych sporządza się tylko w
sporadycznych przypadkach.

Napar
Napar jest to wyciąg wodny z roślin leczniczych, przygotowywany na gorąco lub na
zimno. Sposób otrzymywania preparatu zależy od zawartych w surowcu związków
chemicznych; np. napar z owoców szakłaku sporządza się na zimno.
Otrzymany w ten sposób środek leczniczy zawiera trzy razy więcej pochodnych
antrachinonu niż uzyskany na gorąco, a poza tym jest bardziej gorzki, co wskazuje na
lepszą ekstrakcję goryczy. Podobnie na zimno należy przygotować wyciągi z innych
surowców antrachinonowych, jak kora kruszyny i liście senesu, a także śluzowych, np.:
korzeni i liści prawoślazu, nasion lnu, kwiatów dziewanny, rozdrobnionych nasion
kozieradki.

Macerat
Świeże albo suszone zioła zalewamy zimną wodą i zostawiamy na około 12-24 godzin, aż do wytworzenia lekkiej pianki. Najlepiej tego samego dnia to przecedzić bo potem następuje fermentacja a w tedy wszsytko się psuje.

Wyciąg na zimno
Rozdrobniony surowiec zalać przepisaną ilością przegotowanej wody o temperaturze
pokojowej i pozostawić na pewien czas, nieraz nawet do 24 godzin (w zależności od
surowca).

Napar na gorąco
Rozdrobniony surowiec zalać wrzącą wodą (w przepisanej ilości) i pozostawić w
cieple pod przykryciem, na parze lub w termosie, przez 10—15 min (czasami 30 min),
odcedzić. Pozostałość można przelać gorącą wodą, uzupełniając w ten sposób ilość
naparu właściwego. Gorące napary przygotowuje się przede wszystkim z surowców
olejkowych, np.: szałwii, owoców kopru włoskiego, anyżku.

Odwar
Odwar przyrządza się gotując w wodzie twarde surowce (kłącza, korzenie, kory),
które zawierają biologicznie aktywne związki odporne na wysoką temperaturę, dobrze
rozpuszczalne w gorącej wodzie.
Rozdrobniony surowiec zalać zimną wodą w przepisanej ilości i gotować łagodnie,
przeciętnie przez 15 min, od czasu do czasu mieszając. Gorący odwar odstawić na 10
min, następnie przecedzić przez watę, gazę lub płótno i uzupełnić wodą do
odpowiedniej objętości.
Jeśli do naparu lub odwaru dodaje się syropu, należy go wlewać do ostudzonych i
odcedzonych przetworów. Napary i odwary są preparatami szczególnie nietrwałymi i
dlatego powinny być przygotowane bezpośrednio przed podaniem.

Nalewka
Nalewka otrzymywana jest przez ekstrakcję suszonych surowców przez zalanie ich
rozcieńczonym alkoholem lub winem. Najczęściej stosuje się alkohol 45—70%:
1 część ziół zalać 5—10 częściami alkoholu i pozostawić w dobrze zamkniętej
ciemnej butelce przez 7—10 dni, często wstrząsając. Następnie nalewkę przecedzić,
odcedzone zioła wycisnąć i uzyskany w ten sposób płyn połączyć z wyciągiem.
Nalewkę pozostawić na 2 dni w chłodnym miejscu i ewentualnie odsączyć od
wydzielonego osadu.

Syrop
Syrop jest to stężony roztwór cukru w wodnych wyciągach z roślin lub w sokach
owocowych. Na ogół stosunek płynu do cukru wynosi 1:1,8. Syropy sporządza się w
różny sposób i z różnych surowców. Niekiedy, ze względu na nietrwałe składniki
aktywne rośliny, syrop powinien być przygotowany na zimno, np. z cebuli. Najczęściej
jednak sporządza się syropy na gorąco. W tym celu przepisaną ilość cukru wsypuje się
do naczynia, dodaje odpowiednią ilość płynu i ogrzewa aż do momentu rozpuszczenia
się cukru. Po jednorazowym zagotowaniu należy przerwać ogrzewanie, a otrzymany
roztwór dokładnie zszumować.
Syropy, które zawierają składniki lotne, przyrządza się w temperaturze nie wyższej
niż 30°C, stale mieszając.
Przygotowane syropy rozlewa się natychmiast do niedużych (200—500 ml),
suchych, uprzednio wygotowanych we wrzącej wodzie butelek (najlepiej z ciemnego
szkła), szczelnie zamykając. Syrop po ostygnięciu należy dokładnie wymieszać i
przechowywać w chłodnym i suchym pomieszczeniu, chroniąc od światła. Niekiedy w
celu podniesienia trwałości syropu dodaje się nieco spirytusu.
Podobną do syropu formą leku, często wykorzystywaną w pediatrii, jest miód
leczniczy. Przygotowuje się go tak jak syrop, używając płynnego pszczelego miodu lub
wodnego roztworu miodu zamiast cukru.

Sok roślinny
Soki otrzymujemy wyciskając zmiażdżone lub utarte świeże surowce. Soki można
konserwować przez dodatek niewielkich ilości alkoholu (ok. 20%) lub nieszkodliwych
dla zdrowia środków konserwujących. W warunkach domowych najlepiej dodawać
cukru i pasteryzować, zwłaszcza soki owocowe. Soki przechowuje się w ciemnym i
chłodnym miejscu.
Surowce roślinne wykorzystywane są także do użytku zewnętrznego do sporządzania
maści, czopków, aerozoli (przygotowywanych najczęściej w aptekach lub
wytwórniach). W warunkach domowych napary ziołowe stosuje się zewnętrznie w
formie okładów, inhalacji i kąpieli leczniczych.

Okłady
Okłady mogą być środkiem rozgrzewającym, zmiękczającym, kojącym,
zmniejszającym obrzęki, łagodzącym swędzenie. Przygotowujemy je ze świeżo
sproszkowanych surowców, takich jak: nasiona lnu, kozieradki, gorczycy białej lub
czarnej, z korzeni żywokostu i prawoślazu.
Sproszkowane surowce należy zmieszać z ciepłą wodą w celu uzyskania
konsystencji papki o temperaturze nie wyższej niż 40—45° C. Dobry jest okład
rozgrzewający ze zmielonych nasion gorczycy. Dla dzieci jednak, ze względu na silne
właściwości drażniące skórę, gorczycę miesza się z innymi łagodnie działającymi
środkami, jak wytłoki z siemienia lnianego lub otręby (najlepiej owsiane).
Do okładów zmiękczających używa się: ziela nostrzyka (Herba Meliloti), nasion lnu oraz miazgi z upieczonej lub ugotowanej cebuli (szczególnie korzystna przy
wrzodziankach i ropniach).
Okłady kojące, zmniejszające obrzęki, sporządza się z mięty lub nostrzyka, arniki i
nagietka.
Stosując okłady zawsze należy sprawdzać, czy nie są zbyt gorące i nie spowodują
oparzenia skóry. Przy obrzękach lepsze są okłady zimne. Okład okrywa się celofanem
lub ceratką, a następnie bandażuje.